Tôi không tin vào việc điều trị chỉ để “hết triệu chứng càng nhanh càng tốt”. Tôi tin vào việc điều trị để người bệnh hiểu cơ thể và não bộ của mình đang phản ứng sai ở đâu, từ đó không quay lại vòng lặp cũ: đỡ – tái phát – lệ thuộc – hoang mang. Điều này đúng với đau lưng, đau đầu, đau mạn tính, và cả các rối loạn tâm thần – thần kinh.
Trong thực hành lâm sàng, điều làm tôi trăn trở nhất không phải là ca nặng, mà là những người đi sai đường ngay từ đầu: chẩn đoán vội, điều trị theo phim, dùng thuốc hoặc can thiệp khi chưa hiểu cơ chế, hoặc tách rời “đau” khỏi “não”. Triết lý điều trị của tôi xoay quanh những nguyên tắc sau.
1. Không điều trị triệu chứng khi chưa hiểu cơ chế
Đau, lo âu, mất ngủ, chóng mặt hay tê rần đều là tín hiệu của hệ thần kinh, không phải bệnh tự thân. Nếu chỉ cắt triệu chứng mà không trả lời được các câu hỏi cốt lõi — đây là rối loạn cơ học, thần kinh hay chức năng? là cấp tính hay đã mạn tính? yếu tố nào đang lặp đi lặp lại kích hoạt hệ thần kinh? — thì điều trị rất dễ đi vào ngõ cụt. Khi cơ chế rõ, hướng điều trị sẽ tự nhiên rõ, và thường đơn giản hơn nhiều so với tưởng tượng ban đầu.
2. Không điều trị theo phim chụp, mà theo con người cụ thể
Phim chụp cho thấy hình thái, không cho thấy cách cơ thể và não đang xử lý tín hiệu. Một người có thể có nhiều bất thường trên MRI mà không đau, và ngược lại. Với tôi, câu hỏi không phải “phim có nặng không”, mà là “triệu chứng này có logic với phát hiện đó không”. Khám lâm sàng, khám thần kinh, khai thác cách triệu chứng khởi phát – tăng – giảm theo hoàn cảnh luôn quan trọng hơn một dòng kết luận in sẵn.
3. Không tách đau khỏi não, và não khỏi cuộc sống
Đau mạn tính, lo âu, trầm cảm, mất ngủ, đau đầu mạn… rất hiếm khi tồn tại riêng lẻ. Hệ thần kinh trung ương là nơi tích hợp đau, cảm xúc, giấc ngủ và căng thẳng. Điều trị đau mà bỏ qua giấc ngủ và lo âu thường thất bại; điều trị tâm thần mà coi nhẹ đau cơ thể cũng vậy. Tôi luôn nhìn bệnh nhân như một hệ thống thống nhất, nơi sinh học – tâm lý – hành vi tác động lẫn nhau, chứ không phải những mảnh rời.
4. Không đẩy người bệnh vào thuốc hoặc can thiệp khi chưa cần
Thuốc và can thiệp có vai trò của chúng, nhưng không phải điểm xuất phát mặc định. Nhiều người trở thành “bệnh nhân mạn” không phải vì bệnh nặng, mà vì dùng thuốc hoặc can thiệp sớm khi cơ chế chưa rõ, dẫn tới lệ thuộc, né vận động, và tăng nhạy cảm thần kinh. Với tôi, can thiệp chỉ nên đến khi đã hiểu đúng bệnh, đã thử bảo tồn đúng cách, hoặc khi có chỉ định thần kinh rõ ràng không thể trì hoãn.
5. Không “bắt bệnh nhân tuân thủ”, mà dạy họ hiểu và tham gia điều trị
Tôi không tin vào điều trị một chiều, nơi bác sĩ làm còn bệnh nhân chờ. Tôi tin rằng một người hiểu bệnh sẽ bớt sợ, bớt lệ thuộc và phục hồi tốt hơn. Vì vậy, tôi luôn cố gắng giải thích đủ để người bệnh biết mình đang ở giai đoạn nào, điều gì nên tránh, điều gì nên làm, và khi nào cần quay lại khám. Điều trị tốt không phải là người bệnh quay lại vì tái phát, mà là họ không cần quay lại nữa.
Điều trị là hợp tác, không phải phép màu
Tôi không điều trị thay bạn. Tôi giúp bạn hiểu, định hướng và đi đúng đường. Phần việc còn lại — sinh hoạt, vận động, giấc ngủ, sự kiên nhẫn — là của bạn. Khi bác sĩ làm đúng vai trò của mình và người bệnh chủ động tham gia, rất nhiều rối loạn tưởng như “phải sống chung cả đời” hoàn toàn có thể cải thiện rõ rệt.
Bác sĩ Hoàng Quân Tâm thần – Thần kinh – Điều trị đau mạn tính
