Rất nhiều người bắt đầu giống nhau: đau lưng một thời gian rồi xuất hiện thêm tê chân. Lúc này, họ có thể đi khám, được chụp một chiếc phim Cộng hưởng từ, hoặc lên mạng tìm hiểu, và thường đi tới chung một kết luận là bị Thoát vị đĩa đệm. Cảm giác tê này khiến nỗi sợ tăng nhanh hơn cơn đau, bởi trong suy nghĩ của đa số bệnh nhân, tê đồng nghĩa với tổn thương thần kinh, mà đã dính đến thần kinh thì thường bị gắn ngay với hai chữ “vĩnh viễn”, sẽ chẳng khỏi được đâu
Tuy nhiên, dưới góc nhìn của bác sĩ thần kinh, tê chân là một triệu chứng thần kinh, nhưng không đồng nghĩa với thoát vị nặng, và càng không phải cứ đau lưng kèm tê là đang bị chèn ép rễ thần kinh thật sự. Bài viết này, bác sĩ Quân sẽ giúp các bạn có cái nhìn toàn cảnh về triệu chứng tê chân, từ đó giúp chúng ta có cái nhìn đúng đắn và hướng xử trí phù hợp, tránh hoang mang không cần thiết cũng như chủ quan để bệnh nặng lên rồi mới chữa.
Nếu bạn muốn nắm bức tranh tổng thể về đau lưng trước, hãy đọc thêm bài: Đau lưng: phân loại đúng – nhận biết dấu hiệu nguy hiểm – và lộ trình phục hồi
1. Đau lưng kèm tê chân – vì sao dễ bị hiểu nhầm là thoát vị?
Đa số bệnh nhân bắt đầu hoang mang từ khoảnh khắc xuất hiện chữ “tê”. Đau lưng thì còn chịu được, nhưng tê chân làm họ nghĩ ngay đến “chèn ép thần kinh”, rồi suy ra “thoát vị nặng”, rồi suy ra tiếp “mổ – liệt”. Chuỗi suy diễn này rất phổ biến vì Google và mạng xã hội thường kể câu chuyện theo hướng cực đoan: hoặc là thoát vị đáng sợ, hoặc là vài động tác kéo giãn là khỏi.
Nhưng thực tế lâm sàng thần kinh không vận hành theo kiểu đó. “Tê chân” chỉ là một tín hiệu cho thấy đường cảm giác đang bị rối loạn, còn nguyên nhân có thể nằm ở nhiều tầng khác nhau: từ cơ – khớp, rễ thần kinh, dây thần kinh ngoại biên, tủy sống cho tới não. Nếu hiểu được bản chất này, bạn sẽ bớt bị dắt mũi bởi kết luận vội vàng.
Điểm quan trọng cần nhớ: đau lưng kèm tê chân không phải là chẩn đoán, nó chỉ là một “bài toán”. Việc của bác sĩ là giải bài toán bằng cách xem tê đó thuộc loại nào, theo cơ chế nào, và có đi kèm dấu hiệu nguy hiểm hay không. Đọc tiếp mục 2 sẽ giúp bạn hiểu “tê” thực chất là gì, và vì sao có người tê thoáng qua nhưng không hề nguy hiểm.
2. Dưới góc nhìn thần kinh: “tê” thực chất là rối loạn dẫn truyền
Tê, dị cảm, châm chích, kiến bò, nóng rát, giảm cảm giác… đều là các cách hệ thần kinh nói rằng: “tín hiệu cảm giác đang truyền không ổn”. Nguyên nhân có thể vì dây thần kinh bị chèn ép, bị kích thích, hoặc đơn giản là bị thiếu máu thoáng qua. Cơ chế thiếu máu tạm thời này hay gặp trong co cứng cơ, tư thế xấu kéo dài, vùng mô bị đè ép lâu, khiến lượng máu đến nuôi thần kinh bị thiếu.
Ở chiều ngược lại, khi có tổn thương thực thể (tổn thương myelin hoặc sợi trục), tê thường liên tục hơn, dai dẳng hơn, thường không hết khi thay đổi tư thế hoặc khi ngủ qua đêm, triệu chứng này dễ kèm theo yếu cơ hoặc teo cơ theo thời gian. Đây mới là nhóm mà bác sĩ lẫn bệnh nhân phải cảnh giác, vì nó liên quan đến tổn thương thật sự của dây thần kinh.
Vì vậy, bạn cần phân biệt được 2 loại “tê” này, để từ đó có thái độ xử trí sao cho kịp thời.Và để phân biệt, bạn cần phải hiểu thêm một ý ở mục 3: tê có thể xuất phát từ nhiều vị trí, không chỉ riêng cột sống thắt lưng.
3. Hệ cảm giác gồm nhiều chặng – tê chân không chỉ do thoát vị đĩa đệm
Để tránh kết luận sai, bạn cần hình dung đường cảm giác đi theo “chuỗi” rõ ràng. Cảm giác bắt đầu từ thụ cảm thể ở da, cơ, khớp, đi theo dây thần kinh ngoại biên, vào rễ sau tủy sống, rồi đi lên não qua các bó cảm giác, qua đồi thị và cuối cùng được “đọc” tại vỏ não cảm giác. Các nhà thần kinh học hay nói vui với nhau rằng chúng ta không “cảm giác” ở da mà “cảm giác” diễn ra thực sự ở não; da chỉ là nơi thu tín hiệu.
Vì vậy, tổn thương ở bất kỳ chặng nào của đường dẫn truyền thần kinh cũng gây tê, đau, dị cảm hay mất cảm giác. Dây thần kinh ngoại biên có thể bị chèn (ví dụ chèn ở cổ chân, đùi, hay vùng mông), rễ thần kinh có thể bị kích thích hay chèn ép, tủy sống có thể bị tổn thương, và não cũng có thể gây rối loạn cảm giác kiểu nửa người. Cùng một triệu chứng “tê chân” nhưng vị trí tổn thương có thể hoàn toàn khác.
Với những bệnh nhân đau lưng: nhóm thường gặp nhất vẫn là rối loạn cơ học vùng thắt lưng và vùng mông–hông gây kích thích thứ phát lên đường cảm giác (kèm co cứng, thiếu máu mô, nhạy hoá thần kinh), chứ không phải lúc nào cũng là rễ thần kinh bị chèn ép trong bệnh thoát vị đĩa đệm.
4. Khi nào tê chân chỉ là biểu hiện của đau cơ học?
Trong đau cơ học, triệu chứng tê thường rõ ràng theo kiểu thần kinh. Nó có thể mơ hồ, loang lổ, lúc tê lúc không, đôi khi chỉ là cảm giác “ê lan” xuống chân chứ không phải một đường rõ ràng. Thường nó đi cùng một bối cảnh rất cơ học: ngồi lâu làm nặng, cúi lâu làm nặng, đứng lâu hoặc bê vác làm bùng lên; đổi tư thế thì dịu.
Đặc biệt, nhiều người có điểm đau vùng cơ mông, cơ thắt lưng chậu, hoặc khớp cùng chậu. Những cấu trúc này có thể tạo cảm giác lan giống kiểu “đau thần kinh”, nhưng thực chất là đau quy chiếu, hoặc kích thích mô mềm. Bạn nghe “lan xuống chân” là tưởng thoát vị đĩa đệm, nhưng khám thần kinh lại không ra yếu cơ, phản xạ vẫn bình thường, và vùng chi phối cảm giác lại không đúng theo “bản đồ rễ”.
Điểm quan trọng mà bạn cần nhớ ở đây là: Đau cơ học thường cải thiện tốt nếu bạn sửa đúng hành vi gây quá tải (tư thế – vận động – ngủ – stress). Nếu bạn chỉ chăm chăm vào thoát vị mà bỏ qua nguyên nhân cơ học, bạn sẽ mất thời gian trong việc chữa bệnh không tận gốc, chụp càng nhiều, uống thuốc càng nhiều, thậm chí nghỉ ngơi càng nhiều, nhưng cái cấu trúc cần nghỉ ngơi vẫn bị làm hỏng nặng thêm mỗi ngày, vì vậy bệnh cứ ngày một nặng thêm.
Nếu bạn thuộc nhóm này, lộ trình phục hồi đúng thường cần hiểu một cách bài bản về cơn đau của mình, không phải “nằm im chờ hết”. Đọc sách Đau lưng, tự chữa lành không cần phẫu thuật để hiểu thêm nhé.
Bạn cũng có thể sửa nhanh những lỗi sai khi ngồi làm việc trong vòng 2 phút để cơ thể của bạn được nghỉ ngơi và phục hồi nhanh hơn, đọc bài: Đau lưng khi ngồi lâu: 6 lỗi tư thế phổ biến và cách sửa nhanh trong vòng 2 phút
5. Khi nào đau lưng kèm tê chân gợi ý chèn ép rễ thần kinh thật?
Khi rễ thần kinh bị kích thích hoặc chèn ép thật sự, triệu chứng thường rõ ràng hơn. Tê hoặc đau thường lan theo một đường khá ổn định: từ lưng xuống mông, rồi xuống đùi/cẳng chân/bàn chân theo kiểu hợp với một rễ thần kinh nhất định. Cảm giác thường được mô tả là điện giật, bỏng rát, dao cắt, hoặc đau sâu khó chịu; đôi khi ho – hắt hơi – rặn làm “bắn” xuống chân do tăng áp lực trong ống sống.
Nhưng dấu hiệu quan trọng nhất không phải “đau lan”, mà là dấu thần kinh kèm theo. Nếu có yếu theo nhóm cơ (ví dụ gấp mu chân yếu, nhón gót yếu), giảm phản xạ gân xương tương ứng, hoặc giảm cảm giác đúng một vùng da đặc hiệu, thì xác suất rễ tăng lên rõ. Đây là thứ mà bác sĩ cần khám trực tiếp, chụp Cộng hưởng từ hay Google không thể thay thế được
Khám lâm sàng kết hợp với chụp chiếu cận lâm sàng cần thiết sẽ có kích trong việc phát hiện ra những ca đau kiểu rễ, nhưng nguyên nhân không phải thoát vị lớn. Có những nguyên nhân khác như hẹp lỗ liên hợp, phì đại dây chằng, trượt đốt sống, thậm chí co thắt cơ sâu vùng mông cũng có thể tạo ra hội chứng giống đau dây thần kinh tọa do thoát vị đĩa đệm.
6. Chụp Cộng hưởng từ có thoát vị – vì sao chưa đủ để kết luận?
Chụp cộng hưởng từ là công cụ mạnh, nhưng rất dễ bị lạm dụng như “phán quyết”. Sự thật là có rất nhiều người không hề đau vẫn có lồi hay hoát vị đĩa đệm hoặc thoái hoá trên phim. Những phát hiện này tăng theo tuổi và theo lịch sử lao động, nên nó giống “nếp nhăn da nhưng ở bên trong cơ thể bạn” hơn là nguyên nhân gây ra bệnh tật. Nếu bạn nhìn phim mà không đặt vào triệu chứng, bạn sẽ tự làm mình hoảng.
Trong thần kinh học, chẩn đoán đúng phải là “tam giác”: triệu chứng + khám thần kinh + hình ảnh. Chụp cộng hưởng từ chỉ trả lời câu hỏi “có gì ở đó”, còn khám thần kinh trả lời câu hỏi “cái đó có đang gây ra vấn đề không”. Nhiều trường hợp có thoát vị nhưng không chèn rễ, hoặc chèn nhẹ không khớp với triệu chứng. Ngược lại, có ca phim nhìn không quá ghê nhưng bệnh nhân lại có dấu thần kinh rõ.
Vì vậy, cách nghĩ đúng là: MRI là bản đồ, nhưng khám thần kinh là la bàn. Không có la bàn, bạn có thể đi sai đường ngay cả khi bản đồ rất đẹp.
Nếu bạn từng nhìn vào kết quả chụp Cộng hưởng từ rồi khóc, hoặc trằn trọc mất ngủ bao đêm, hãy đọc lại mục 7 để biết mình nên làm gì ngay lúc này.
7. Tôi nên làm gì khi tôi bị tê chân?
Nếu tê mang tính thoáng qua, không có đường rõ, liên quan tư thế/vận động, không kèm yếu cơ thật, thì bạn có thể ưu tiên chiến lược cơ học: giảm ngồi lâu, tránh cúi gập và bê vác, tăng đi bộ nhẹ, ngủ đủ và hạ stress. Nhóm này mục tiêu không phải “tìm bệnh trên phim”, mà là giảm quá tải và phục hồi chức năng theo lộ trình.
Nếu tê có xu hướng lan theo một đường rõ, kéo dài, tăng dần, hoặc xuất hiện dấu thần kinh (yếu, giảm phản xạ, giảm cảm giác theo vùng), bạn nên đi khám sớm để định khu và định hướng đúng. Khám thần kinh tốt sẽ giúp bạn biết mình đang ở mức “kích thích rễ” hay “tổn thương rễ”, và cần can thiệp đến đâu.
Còn có một nhóm mà tôi luôn nói thẳng: hãy đi khám ngay đi, đừng chờ. Nếu bạn có triệu chứng yếu cơ tăng nhanh, rối loạn tiểu tiện–đại tiện, tê vùng yên ngựa, đau dữ dội bất thường, sốt/sụt cân/tiền sử ung thư hoặc chấn thương mạnh… đây là nhóm cần loại trừ dấu hiệu nguy hiểm ngay. Bạn có thể đọc thêm về những dấu hiệu này ở bài: 5 kiểu đau lưng KHÔNG nên coi thường: Khi nào cần đi khám sớm?
Nếu bạn cần:
Tải sách, tài liệu “Đau lưng, tự chữa lành không cần phẫu thuật tại đây. Tham gia nhóm Zalo nhận tài liệu + hỏi đáp: tại đây. Vào nhóm Facebook cộng đồng đau lưng: tại đây. Đặt lịch khám BS Hoàng Quân: tại đây.
Bác sĩ Hoàng Quân, chuyên ngành Tâm – Thần kinh – Đau mạn tính.
